Chẳng có chủ đề thời sự xã hội nào nóng bằng sự bùng nổ của AI (trí tuệ nhân tạo). Tuy nhiên, khi ngày càng len lỏi sâu vào đời sống thì AI càng bị nhiều người ghét. Một tỷ lệ đáng kể giới trẻ đang tẩy chay AI Thậm chí Đức Giáo Hoàng Leo XIV cũng nhắc đến AI trong thông điệp giáo hoàng (encyclical) đầu tiên của ngài.
AI dưới lăng kính Đức Giáo Hoàng Leo XIV
Trong thông điệp giáo hoàng “Magnifica Humanitas” đọc ngày 25 Tháng Năm, Đức Giáo Hoàng Leo XIV nhấn mạnh sự trỗi dậy của AI cùng những thách thức về mặt đạo đức, tâm linh và xã hội mà lĩnh vực công nghệ số một thời đại này đặt ra cho xã hội. Đức Giáo Hoàng Leo XIV nhận định chính xác rằng AI chỉ có thể “mô phỏng một số chức năng nhất định của trí tuệ con người,” chứ không hề có tri giác thực sự.
Đức Giáo Hoàng kêu gọi cần phải “giải giáp” AI, dĩ nhiên không phải theo nghĩa quân sự mà là để “phóng thích nó khỏi những lối suy nghĩ giúp biến nó thành công cụ thống trị, loại trừ và hủy diệt.” Điều đáng sợ là ngay thời điểm hiện tại, AI đang phục vụ những thứ như vậy. Ngài nói thêm, “việc tích hợp công nghệ vào một tầm nhìn mang tính quan hệ và lấy con người làm trung tâm là một chuyện; còn việc để bản thân bị dẫn dắt bởi một thế giới quan coi nhẹ những giới hạn con người và hứa hẹn một hình thức cứu rỗi thuần túy mang tính kỹ thuật lại là một chuyện hoàn toàn khác…”
Ngài giải thích thêm, sự hữu hạn của đời người là một đặc điểm thiết yếu trong trải nghiệm nhân sinh, không chỉ theo quan điểm Kitô giáo về ân sủng cứu độ, mà còn theo nhiều khía cạnh khác. Ngài viết, “sự hữu hạn – khi được đón nhận một cách chân thực – không hề làm suy giảm giá trị của chúng ta, mà ngược lại, còn mở lối để ta nhận ra dung mạo của Thiên Chúa và của những người khác… Quả thực, chính vì chúng ta trải nghiệm những giới hạn – như sự mong manh, nỗi khổ đau và thất bại – nên chúng ta mới có thể nhận ra phẩm giá bất khả xâm phạm của mỗi con người, trong đó có cả phẩm giá của chính ta lẫn người quanh ta.”
Đức Giáo Hoàng Leo XIV bày tỏ lo ngại rằng AI sẽ đẩy nhanh “cuộc khủng hoảng chân lý” – một cuộc khủng hoảng mang lại những hệ lụy khôn lường đối với sự an lạc của nhân tâm và xã hội. Ngài cảnh báo, “việc tìm kiếm chân lý là một yếu tố thiết yếu của nền dân chủ, vốn tự thân là một phương tiện góp phần kiến tạo lợi ích chung… Khi những câu hỏi về bản chất của chân lý không còn sức hấp dẫn, và khi chủ nghĩa thực dụng, với sự lên ngôi của tâm thế chỉ thỏa mãn những gì mang lại lợi ích cá nhân hoặc mang đến mức độ hiệu quả cho đời sống cá nhân thì đời sống dân chủ sẽ bị suy tàn.”
Làn sóng tẩy chay AI
Trong thực tế, việc cảnh báo tác hại khủng khiếp của AI, dù nó đang thay đổi thế giới ở những khía cạnh chưa từng có trong lịch sử nhân loại, là điều vô cùng cần thiết. Đã có không biết bao nhiêu bài báo nói về mặt trái AI không tên, không tuổi, không giới tính, không dung mạo, không tiếng nói…, nhưng lại trở thành thủ phạm gần như trực tiếp gây ra nhiều vụ tự tử lẫn giết người, như trường hợp sinh viên Phoenix Ikner được ChatGPT tư vấn cặn kẽ để thực hiện vụ thảm sát giết chết hai nạn nhân và làm bị thương sáu người tại Florida State University vào Tháng Tư, 2025.
Mỹ là nơi khai sinh các chatbot AI và Mỹ cũng là nơi đang phản kháng dữ dội chống lại sự bùng nổ AI. Trong cuộc khảo sát toàn quốc được NBC News công bố vào Tháng Ba, đa số cử tri, chiếm 57%, cho biết họ tin rằng những rủi ro từ AI lớn hơn so với lợi ích mà nó mang lại. Tỷ lệ này cao hơn hẳn so với 34% cử tri có quan điểm ngược lại. Điều đáng chú ý nhất là chính thế hệ trẻ, đặc biệt Gen Z (sinh trong khoảng từ 1997 đến 2012), là những người chống AI mạnh nhất.
Hoàn toàn trái ngược những câu chuyện hào nhoáng được thêu dệt bởi các công ty công nghệ như OpenAI hay Google, khảo sát cho thấy sinh viên và giới trẻ thuộc Gen Z nói chung đang đóng vai trò quan trọng trong làn sóng phản kháng AI. Họ phẫn nộ trước một hiện tại u ám lẫn một tương lai mơ hồ được định hình bởi những thứ giả tạo mà AI mang lại. Nhiều người có cảm giác bức bối khi bị buộc phải chấp nhận thực tế rằng AI đang ào ạt ập đến cuộc đời và cuốn phăng tương lai họ.
Điều khiến giới trẻ bất bình nữa là sự hủy hoại tư duy phản biện và các kỹ năng xã hội mà AI tạo ra. Điều trớ trêu có vẻ nghịch lý là càng dùng nhiều AI, người ta càng nhận ra mặt trái và càng ghét nó.
Một nghiên cứu gần đây do Harvard và Gallup phối hợp thực hiện cho thấy, 74% thanh niên được khảo sát tại Mỹ cho biết họ sử dụng chatbot ít nhất một lần mỗi tháng. Một nghiên cứu khác cho biết, hơn một nửa sinh viên Mỹ thừa nhận họ sử dụng các công cụ AI cho việc học tập hàng tuần.
Song song với đó, 79% được Gallup khảo sát “bày tỏ sự lo ngại việc AI khiến con người trở nên lười biếng hơn,” và 65% cho rằng việc sử dụng chatbot “chỉ thúc đẩy tâm lý muốn thỏa mãn tức thì chứ không mang lại sự thấu hiểu thực sự.” Và trong một thăm dò gần đây hơn của Gallup, quan điểm của Gen Z đã chạm mức thấp kỷ lục: Chỉ 18% bày tỏ kỳ vọng vào AI, giảm từ mức 27% năm 2025; và chỉ 22% cho biết họ cảm thấy hào hứng xài AI, giảm từ mức 36%.
Đa số sinh viên đang bày tỏ bất mãn khi AI được đưa vào giảng đường. Tháng Ba, 2026, ban biên tập tờ báo sinh viên thuộc đại học University of Pennsylvania chỉ trích gay gắt việc hội đồng trường áp dụng công cụ chatbot và tích hợp các chủ đề AI vào hầu hết chương trình giảng dạy.
Bài báo lên tiếng: “Trí tuệ nhân tạo không thể cùng tồn tại với giáo dục. Nó chỉ có thể làm suy thoái giáo dục. Khi công nghệ phát triển và người lao động bị thay thế bởi máy móc, trường học đáng lý phải là nơi còn lại để khám phá và đấu tranh bằng tư duy con người… Trí tuệ nhân tạo đang làm tha hóa những không gian thiêng liêng hiếm hoi đó và khiến chúng ta không còn nơi nào nữa để nghiên cứu học thuật thực sự” (“The more young people use AI, the more they hate it”/The Verge).
Trung tuần Tháng Năm, khi đến đại học University of Arizona dự lễ tốt nghiệp và đọc diễn văn, ông Eric Schmidt, cựu giám đốc điều hành Google không được sinh viên vỗ tay; thay vào đó là những tiếng la ó phản đối khi ông Schmidt nói về “cuộc chuyển đổi công nghệ” do AI mang lại sẽ diễn ra “quy mô hơn, nhanh hơn và mang đến những ảnh hưởng sâu rộng hơn bất cứ điều gì từng xuất hiện trước đây.”
Cần nhắc lại, Tháng Tư, Daniel Moreno-Gama, 20 tuổi, đã ném chất nổ tự chế vào tư dinh ông Sam Altman, giám đốc điều hành OpenAI. Vài ngày trước đó, một kẻ lạ mặt nổ 13 phát súng vào trước nhà ủy viên hội đồng thành phố Indianapolis, Ron Gibson, khi ông bỏ phiếu thông qua dự án xây trung tâm dữ liệu AI tại địa phương.
Ngày 7 Tháng Tư, cử tri thành phố Festus (Missouri) bỏ phiếu bãi nhiệm bốn thành viên hội đồng thành phố chỉ một tuần sau khi họ duyệt dự án xây một trung tâm dữ liệu AI trị giá $6 tỷ. Trong 39 vấn đề chính trị được công ty thăm dò ý kiến Blue Rose Research nghiên cứu trong năm 2025, AI là vấn đề có mức độ quan trọng tăng nhanh nhất. Theo Data Center Watch, năm 2025, sự bùng nổ phản đối từ cử tri địa phương trên khắp nước Mỹ làm chặn lại hoặc trì hoãn ít nhất 48 dự án AI, với tổng giá trị khoảng $156 tỷ (“The American Rebellion Against AI Is Gaining Steam”/Wall Street Journal).
Không dễ gì cản lại đà phát triển AI. Gần như không quốc gia nào không bỏ tiền của vào AI. Tại Mỹ, giới tỷ phú công nghệ AI không chỉ đầu tư vào nghiên cứu mà còn dốc hầu bao mạnh cho các chiến dịch vận động hành lang bằng những cuộc quyên góp đảng phái. Chủ đề nóng hổi nhất – liệu chính phủ liên bang có nên hạn chế các tiểu bang trong việc kiểm soát AI – vẫn chưa được phân định rõ ràng theo ranh giới đảng phái.
Trong nội bộ đảng Cộng Hòa, nhiều người tiếp tục phản bác chủ trương đầu tư mạnh vào AI của chính quyền Trump. Cho đến giờ, Quốc Hội vẫn chưa thông qua bất kỳ đạo luật toàn diện liên quan phát triển và kiểm soát AI. Chỉ trong năm 2025, các nhà lập pháp cấp tiểu bang khắp nước Mỹ đã đệ trình hơn 1,000 dự luật dính dáng AI.
Trong mớ bùng nhùng AI, có lẽ điều cần được lắng nghe là ý kiến của Đức Giáo Hoàng Leo XIV. Ngài nói:
“Những thứ được gọi là trí tuệ nhân tạo không hề trải qua các kinh nghiệm sống, không sở hữu một thân xác, không cảm nhận được niềm vui hay nỗi đau, không trưởng thành qua các mối tương quan, và cũng không thể thấu hiểu từ nội tâm ý nghĩa thực sự của tình yêu, công việc, tình bạn hay trách nhiệm… Chúng cũng không hề có lương tâm luân lý, bởi lẽ chúng không thể phân định thiện ác, không thể thấu suốt ý nghĩa tối hậu của các tình huống, hay gánh vác trách nhiệm về những hệ quả gây ra.” [dt]
(Trúc Phương/Người Việt)
