WASHINGTON, DC (NV) – Cuối ngày Thứ Ba, 7 Tháng Tư, vài giờ trước thời hạn do Tổng Thống Donald Trump ấn định, Mỹ và Iran chấp nhận một thỏa thuận ngừng bắn hai tuần do Pakistan đề nghị. Cả hai bên đều tuyên bố thắng lợi về phía mình.
Tuy nhiên, có nhiều diễn tiến trong 24 giờ qua. Vậy thì ai thắng trong thỏa thuận ngưng bắn này?
Thỏa thuận này không chấm dứt cuộc chiến, nhưng hy vọng là nó sẽ giúp cả hai bên có thêm thời gian để đàm phán một hiệp ước hòa bình toàn diện hơn. Về phía các nhà đầu tư, họ dường như tỏ ra lạc quan khi giá dầu giảm mạnh ngay khi có tin này, trong khi thị trường chứng khoán Châu Á lại tăng vọt vào sáng sớm.
Eo biển Hormuz
Iran bắt đầu đóng eo biển Hormuz từ khi cuộc chiến bắt đầu ngày 28 Tháng Hai. Tổng Thống Donald Trump cũng nhiều lần gửi ra những tin nhắn trên Truth Social, đe dọa Iran, kêu gọi các quốc gia đồng minh, NATO, hỗ trợ để thúc đẩy Tehran chấm dứt tình trạng đóng Hormuz. Có lúc ông Trump nhắn trên Truth Social là “không cần Hormuz.”
Thậm chí, ông cũng dùng những lời mang tính bạo lực và từ ngữ tục tĩu để yêu cầu Iran mở eo biển vào sáng ngày Lễ Phục Sinh.
Theo nhật báo The New York Times, khi lệnh ngừng bắn giữa Hoa Kỳ và Iran sắp chạm mốc 24 giờ, tính đến ngày Thứ Tư, vẫn chưa rõ khi nào Iran sẽ bắt đầu cho phép tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz, tuyến đường thủy mang tầm quan trọng kinh tế sống còn gần như tê liệt do chiến tranh.
Theo dữ liệu do Kpler, một công ty theo dõi tàu thuyền toàn cầu, cung cấp cho NYT, chưa có bất kỳ tàu chở dầu hay khí đốt nào đi qua eo biển này kể từ khi lệnh ngừng bắn được gửi ra vào Thứ Ba. Tuy nhiên, có bốn tàu chở hàng rời, loại tàu chuyên chở hàng hóa khô, đi qua thành công.
Ngày 14 Tháng Ba, ông Trump nhắn trên Truth Social: “Bằng cách này hay cách khác, chúng ta sẽ sớm chiếm lấy eo biển Hormuz, MỞ CỬA, AN TOÀN, và MIỄN PHÍ.”
Ngày 3 Tháng Tư, ông Trump nhắn: “Chỉ cần thêm chút thời gian nữa, chúng ta hoàn toàn có thể dễ dàng MỞ EO BIỂN HORMUZ, CHIẾM LẤY DẦU MỎ, và THU VỀ MỘT KHOẢN KHỔNG LỒ.”
Ngày 6 Tháng Tư, Tổng Tống Trump gợi ý trước báo giới rằng Hoa Kỳ có thể sẽ cân nhắc việc thu phí qua lại tại eo biển Hormuz sau chiến tranh. Đây được hiểu là một hành động nhiều khả năng đòi hỏi kiểm soát quân sự trực tiếp của Mỹ đối với tuyến đường thủy chiến lược này.
“Thế chúng ta đứng ra thu phí thì sao? Tôi thà làm vậy còn hơn là để họ thu. Tại sao chúng ta lại không làm chứ? Chúng ta là bên chiến thắng mà. Chúng ta đã thắng,” ông Trump nói.
Tuy nhiên, trong bản thỏa thuận ngừng bắn gồm10 điểm do Iran đề nghị mà Tổng Thống Trump đã đồng ý, nó lại mâu thuẫn với các mục tiêu của Washington, theo NYT.
Nhật báo The Wall Street Journal đưa ra bản thỏa thuận 10 điểm này. Điểm thứ hai ghi rõ: Chỉ có Iran duy trì quyền kiểm soát eo biển Hormuz.
Tối khuya Thứ Tư, ông Trump nhắn ra trên Truth Social, nói Hoa Kỳ sẽ “hỗ trợ giải quyết tình trạng ùn tắc giao thông tại eo biển Hormuz,” đồng thời nói thêm “sẽ kiếm được khoản tiền khổng lồ.”
Theo tin từ tờ Financial Times sáng Thứ Tư, Iran đang lên kế hoạch yêu cầu các hãng vận tải biển thanh toán phí qua eo biển bằng tiền điện tử để cho phép các tàu chở dầu của họ đi qua.
Hầu hết các quốc gia trên thế giới đồng ý tham gia một điều ước quốc tế, đó là Công Ứớc Liên Hiệp Quốc Về Luật Biển, trong đó nghiêm cấm việc cản trở các tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz.
Tuy nhiên, cả Hoa Kỳ lẫn Iran đều chưa phê chuẩn hiệp ước này. Và hiện nay, cả hai bên đều tuyên bố muốn áp đặt phí lưu thông đối với các tàu thuyền đi qua eo biển nêu trên.
Theo phân tích của NYT, hành động này sẽ bị coi là bất hợp pháp chiếu theo Luật Biển, tên gọi phổ biến của bản công ước.
Tuy nhiên, gần đây, Tổng Thống Trump nói với NYT rằng ông không cần luật pháp quốc tế, mà chỉ cần lý lẽ của chính ông.
Sáng Thứ Tư, chưa qua 24 giờ của thỏa thuận ngừng bắn hai tuần, Iran ngừng cho tàu dầu đi qua eo biển Hormuz sau khi Israel tấn công Lebanon, thông tấn xã bán chính thức Fars của Iran loan tin hôm Thứ Tư, 8 Tháng Tư.
Chấp nhận quyền làm giàu hạt nhân của Iran
Đây là điều thứ ba trong bản thỏa thuận, cũng là điều mà chính quyền Tổng Thống Trump dùng để phát động cuộc tấn công Iran ngày 28 Tháng Hai.
Điều này hoàn toàn trái ngược với những tuyên bố gần đây nhất của ông Trump, trong đó ông một lần nữa kêu gọi chấm dứt hoàn toàn việc Iran thủ đắc uranium.
Một số nhà ngoại giao trong khu vực nỗ lực xoa dịu các yêu cầu của Hoa Kỳ, gợi ý rằng thay vào đó, Tehran có thể đồng ý không chủ động tiến hành làm giàu uranium, hoặc giới hạn mức độ làm giàu ở một lượng mang tính biểu tượng, nằm ở ngưỡng thấp nhất phục vụ cho các mục đích dân sự. Hiện vẫn chưa rõ liệu chính quyền ông Trump có chấp thuận phương án này hay không sau hai tuần nữa.
Dỡ bỏ tất cả các lệnh trừng phạt đối với Iran
Washington áp đặt lên Iran nhiều hình thức trừng phạt khác nhau, hay các hạn chế trực tiếp đối với các giao dịch tài chính, kể từ khi Cộng Hòa Hồi Giáo được thành lập sau cuộc cách mạng năm 1979.
Trong các cuộc đàm phán trước đây, các nhà trung gian hướng tới việc Mỹ dỡ bỏ một số lệnh trừng phạt để đổi lấy những nhượng bộ về chương trình nguyên tử của Iran. Tuyên bố của ông Trump hôm Thứ Tư cũng đề cập đến ý tưởng đề nghị “giảm thuế quan và trừng phạt.”
Ngoài ra, dỡ bỏ hoàn toàn tất cả các lệnh trừng phạt khác đối với Iran, như loại bỏ sự kìm kẹp kinh tế (xuất cảng dầu, ngân hàng). Nếu điều này xảy ra, Iran có thể thu thêm hàng chục tỷ đô la mỗi năm, theo WSJ.
Giải phóng tài sản Iran bị đóng băng. Điều này nghĩa là mở khóa các quỹ do Mỹ giữ (trước đây khoảng $6 tỷ trong các thỏa thuận cũ). Iran nhận ngay dòng tiền mặt, cũng theo WSJ.
Bồi thường
Điều số 8 trong bản thỏa thuận, Iran phải được bồi thường đầy đủ chi phí tổn thất chiến tranh.
Trong khi đó, Ngũ Giác Đài cho biết sáu ngày đầu tiên của cuộc chiến tại Iran tiêu tốn của Mỹ $11.3 tỷ, theo NYT tường thuật.
Ngoài ra, chưa kể những cơ sở quân sự trọng yếu ở Trung Đông bị thiêu hủy và hư hại nặng, cuộc chiến làm 13 quân nhân Mỹ thiệt mạng và hàng trăm binh sĩ bị thương.
Phó Tổng Thống JD Vance hôm Thứ Tư, 8 Tháng Tư, gọi thỏa thuận ngưng bắn Iran là “thỏa thuận ngưng bắn mong manh,” theo CNBC.
Bên nào mong manh? Bên nào thắng trong bản thỏa thuận ngừng bắn hai tuần? Có cần phải chờ đến hai tuần nữa hay không? (K.L) [đ.d.]
(Nguoi-viet)
